Zachowek po rodzicach – ile wynosi i do ilu lat można się ubiegać?

Gdy spadkodawca przekazał w testamencie cały majątek osobie spoza kręgu spadkobierców ustawowych, pominięte dzieci mogą dochodzić swoich praw. W takich przypadkach instrumentem ochrony interesów najbliższej rodziny jest zachowek, uregulowany w prawie spadkowym. W niniejszym artykule omówimy kluczowe zagadnienia związane z tym roszczeniem.

Czym jest zachowek i komu przysługuje w przypadku śmierci rodzica?

Zachowek to instytucja prawa spadkowego, której celem jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny zmarłego. Stanowi on pieniężną rekompensatę dla osób, które zostały pominięte w testamencie lub których udział w spadku został znacznie uszczuplony przez darowizny, jakich spadkodawca dokonał za życia. Prawo do zachowku powstaje, gdy na skutek dziedziczenia testamentowego otrzymujesz mniej majątku, niż dostałbyś zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego. Zachowek jest roszczeniem o wyrównanie tej różnicy.

Katalog osób uprawnionych do zachowku jest ściśle określony przez Kodeks cywilny. Prawo to przysługuje zstępnym, czyli dzieciom zmarłego. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło chwili otwarcia spadku, to uprawnienie do zachowku przechodzi na jego potomków, a więc wnuki spadkodawcy. Poza zstępnymi, o zachowek może ubiegać się również małżonek zmarłego i rodzice spadkodawcy. Prawo do zachowku ma np. dziecko, gdy jego rodzic w testamencie przekazał cały swój majątek nowemu małżonkowi, pomijając go, lub gdy cały spadek trafia do jednego z rodzeństwa, podczas gdy pozostałe dzieci zostają bez udziału w majątku.

Zachowek po rodzicach — ile pieniędzy należy się spadkobiercą ?

Wysokość zachowku nie jest odgórnie ustaloną kwotą, lecz stanowi konkretny ułamek wartości majątku, który dana osoba otrzymałaby w przypadku dziedziczenia ustawowego. Podstawowa zasada mówi, że zachowek po rodzicach wynosi połowę wartości udziału spadkowego. Dotyczy to wszystkich pełnoletnich i zdolnych do pracy dzieci. Ustawodawca przewidział jednak pewien wyjątek. Jeśli uprawnione dziecko w chwili śmierci spadkodawcy było małoletnie lub jest osobą trwale niezdolną do pracy, należy mu się dwie trzecie wartości udziału spadkowego.

Wysokość zachowku najlepiej obrazuje następujący przykład. Zmarły ojciec pozostawił majątek o wartości 900 000 zł, który w całości, na mocy testamentu, przekazał swojej nowej żonie. Miał dwoje dorosłych i w pełni zdolnych do pracy dzieci z poprzedniego małżeństwa. Gdyby testamentu nie było, spadek zostałby podzielony na trzy równe części (po 300 000 zł dla żony i każdego z dzieci). W takiej sytuacji wysokość zachowku dla każdego z pominiętych, dorosłych dzieci wyniesie połowę ich ustawowego udziału, czyli po 150 000 zł.

Jak obliczyć wysokość zachowku?

Aby dowiedzieć się, ile wynosi zachowek, należy najpierw ustalić swój hipotetyczny udział spadkowy – czyli część spadku, która przypadłaby nam, gdyby zmarły rodzic w ogóle nie sporządził testamentu. Obliczenie dokładnej kwoty zachowku to proces, który pozwala ustalić tzw. substrat zachowku. Jest to wartość często wyższa niż sam majątek, który rodzic pozostawił w dniu śmierci. Cały proces można opisać w kilku następujących po sobie krokach.

Na samym początku należy określić, jaki jest faktyczny skład spadku. W tym celu sumuje się wartość wszystkich aktywów pozostawionych przez rodzica, takich jak nieruchomości, oszczędności czy samochody. Od uzyskanej sumy trzeba odjąć wszystkie długi spadkowe, na przykład niespłacony kredyt. Wynik tego działania to czysta wartość spadku. Następnie, do tej wartości należy doliczyć wartość darowizn dokonanych przez spadkodawcę za jego życia oraz wartość zapisów windykacyjnych. Ma to na celu uwzględnienie majątku, który został przekazany innym osobom jeszcze przed śmiercią rodzica.

Prawo wyłącza jednak z tego obowiązku drobne, zwyczajowe podarunki, takie jak prezenty wręczane na urodziny czy święta. Nie dolicza się również darowizn przekazanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami, jeśli od ich dokonania do dnia śmierci spadkodawcy minęło więcej niż dziesięć lat. Suma czystej wartości spadku oraz doliczonych darowizn tworzy ostateczną kwotę, od której oblicza się należne świadczenie. Aby to zrobić, otrzymaną wartość należy pomnożyć przez swój udział spadkowy (np. 1/3), a następnie przez właściwy ułamek zachowku (1/2 lub 2/3).

Do ilu lat można ubiegać się o zachowek — kiedy zachowek ulega przedawnieniu?

Prawo do dochodzenia zachowku jest ograniczone w czasie, co oznacza, że po upływie określonego terminu roszczenie o zachowek wygasa (przedawnienie zachowku). Jest to jedna z najważniejszych informacji dla osoby uprawnionej, ponieważ przekroczenie terminu co do zasady uniemożliwia odzyskanie należnych pieniędzy, nawet jeśli roszczenie jest w pełni uzasadnione.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek po rodzicach wynosi 5 lat. Kluczowe jest jednak prawidłowe ustalenie momentu, od którego ten pięcioletni okres zaczyna biec, a zależy to wyłącznie od tego, czy zmarły rodzic pozostawił po sobie testament. W sytuacji, gdy spadkodawca sporządził testament, 5-letni termin liczy się od dnia ogłoszenia testamentu.

Natomiast w przypadku, gdy roszczenie kierowane jest na przykład przeciwko osobie obdarowanej za życia rodzica, a testamentu nie było, termin należy liczyć od dnia otwarcia spadku, czyli po prostu od dnia śmierci spadkodawcy. Warto przy tym pamiętać, że bieg terminu przedawnienia zostaje przerwany w momencie złożenia pozwu o zachowek do sądu.

Jak dochodzić zapłaty od nowego małżonka rodzica?

Gdy wiesz, że prawo do zachowku Ci przysługuje, możesz rozpocząć starania o jego wypłatę. Cały proces warto zacząć od próby polubownego załatwienia sprawy. W tym celu należy najpierw formalnie wezwać spadkobiercę – w tym przypadku nowego małżonka rodzica – do dobrowolnej zapłaty zachowku. Wystarczy sporządzić oficjalne pismo z przedstawieniem swojego roszczenia i wysłać je listem poleconym za potwierdzeniem odbioru.

Jeśli jednak wezwanie zostanie zignorowane lub spotka się z odmową, jedyną drogą, aby dochodzić swoich praw, jest złożenie pozwu o zachowek. Pozew wnosi się do sądu cywilnego przeciwko osobie, która odziedziczyła majątek, precyzyjnie opisując w nim wszystkie okoliczności sprawy i uzasadniając wysokość żądania. Sprawy z zakresu prawa spadkowego, takie jak dochodzenie roszczeń o zachowek czy podział majątku spadkowego prowadzi kancelaria adwokacka Łódź.

Kiedy prawo do zachowku po rodzicach nie przysługuje?

Prawo przewiduje, ściśle określone sytuacje, w których osoba uprawniona może zostać całkowicie pozbawiona możliwości dochodzenia tego roszczenia. Są to:

1. Wydziedziczenie w testamencie: Jest to świadoma i celowa decyzja rodzica, który w treści swojego testamentu pozbawia dziecko zarówno prawa do spadku, jak i do zachowku. Aby wydziedziczenie było skuteczne, nie wystarczy sam zapis o odsunięciu od dziedziczenia. Spadkodawca musi wprost wskazać w testamencie przyczynę swojej decyzji, a powód ten musi mieścić się w katalogu określonym przez Kodeks cywilny.
2. Odrzucenie spadku po śmierci rodzica: To czynność dokonywana przez samego uprawnionego już po śmierci spadkodawcy. Spadkobierca ma 6 miesięcy na przyjęcie lub odrzucenie spadku od dnia, gdy dowiedział się o dziedziczeniu.
3. Zrzeczenie się dziedziczenia za życia rodzica: W przeciwieństwie do odrzucenia spadku, zrzeczenie się dziedziczenia następuje jeszcze za życia spadkodawcy. Jest to formalna umowa zawierana w formie aktu notarialnego pomiędzy rodzicem a dzieckiem.

Podsumowanie — roszczenie o zachowek po rodzicach

Prawo do zachowku przysługuje dzieciom, które w postępowaniu spadkowym otrzymały mniej, niż wynikałoby to z dziedziczenia ustawowego. Wysokość tego roszczenia to z reguły połowa, a dla osób małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy – dwie trzecie wartości udziału, który przypadłby im z mocy ustawy. Należy pamiętać, że termin na dochodzenie roszczeń wynosi 5 lat i jest liczony od ogłoszenia testamentu lub, gdy go nie było, od śmierci rodzica. Istnieją sytuacje, takie jak skuteczne wydziedziczenie czy odrzucenie spadku, które całkowicie pozbawiają prawa do zachowku.